Let op: om deze website goed te kunnen gebruiken is het noodzakelijk om Cookies aan te zetten. Meer informatie...

Verstaat gij wat gij leest.....

Vrijdag 6 december 2019

Digitaal bijbellezen versus gedrukte tekst lezen

“Kies uit meer dan 1200 Bijbelvertalingen in meer dan 900 talen, op je computer, telefoon, of tablet -- waarvan vele beschikbaar zijn als Luisterbijbel”. Wie de introductie van Youversion leest op het web vraagt zich af waarom je nog nadenkt over de bijbel als een fysiek boek. Maar, is er kwalitatief verschil tussen het lezen vanaf een scherm of uit een boek? John Dyer van Dallas Theological Seminary (USA) ging op onderzoek en publiceerde in september 2019 daarover in “The Journal of Religion, Media and Digital culture”(1). Hij heeft onderzoek gedaan onder Amerikaanse evangelische christenen die gebruik maken van een gedrukte bijbel en/of lezen via een scherm (telefoon, computer of tablet) .

Als Filippus de kamerling uit Ethiopië ontmoet zijn er slechts boekrollen met bijbeltekst en staat er in Hand:8:30 “hoort hij hem lezen”. Blijkbaar werd in die tijd hardop gelezen vanaf een tekstrol, die zeer kostbaar was door het vele werk dat er aan ten grondslag ligt. Nu kan men veel vertalingen (vaak gratis) downloaden en dient het ene na het andere leesrooster zich aan. Net als toen is de grote vraag: begrijp je, versta je, wat je leest….

Een boekhandelaar leerde mij eens dat de bijbel veel geprezen wordt, maar weinig gelezen. Dyers onderzoek laat zien dat 94% van de deelnemers het ideaal vindt dat je dagelijks de bijbel leest. De deelnemers aan het onderzoek waren actieve leden van evangelische kerken die naast de centrale zondagse dienst een zgn. “sundayschool” bezochten. Een bijbelstudieklas voor of na de dienst voor volwassenen. 5% Zegt dat je meerdere keren per week moet bijbellezen en de overige 1% stelt dat je het minimaal elke week moet doen. Feitelijk blijkt 41% dagelijks te lezen, 46% een paar keer per week 9% één keer per week en dan is er nog 4% die het minder vaak doet……..

Verrassend in dit onderzoek is dat het tablet, wat vaak gezien wordt als de vervanging van de e-reader toch het minste gebruikt wordt voor bijbellezen. Dat heeft wellicht te maken met het feit dat in dit onderzoek naar voren komt dat mannen meer geneigd zouden zijn om de bijbel in een gedrukte versie te lezen, dan vrouwen. Opvallend daarbij is dat gesteld wordt dat vrouwen net iets vaker voor digitaal (64,2%) kiezen dan voor gedrukte tekst (62,5%) . Van de mannen kiest 69,8% voor een gedrukte bijbel en 53% maakt óók gebruik van een digitale bijbel. Een verklaring die niet direct in het onderzoek genoemd wordt, maar gebaseerd is op persoonlijke waarneming, zou kunnen zijn dat mannen “early adapters” waren van digitale bijbels, met name voor studiematig lezen en nu steeds vaker weer terugkeren bij de gedrukte bijbel.

Was aanvankelijk voor het onderzoek 64,1% positief over schermlezen, daarna daalde die groep tot 27,2%. Minder dan 1% was vooraf negatief over schermlezen, na deelname bleek dat percentage gestegen te zijn tot 24,7%. De groep die gemengde gevoelens heeft over schermlezen of gedrukt lezen groeide van 3,3% naar 18,2%. In het algemeen kan gesteld worden dat de verwachtingen rond schermlezen op termijn nadrukkelijk niet wijzen op een totale overstap en er lijkt er een herwaardering te groeien van de gedrukt bijbel. Een grote groep van de onderzoekspopulatie erkent dat het gebruik van schermlezen een negatieve invloed heeft op de uitwerking van hun doel om de bijbel beter te begrijpen

De plaats bepaalt het middel

Het onderzoek laat zien dat de plaats waar men leest veel van het middel waarmee men leest, bepaalt. De bijbel in gedrukte vorm blijkt het meest populair (60%) voor het thuis lezen van de bijbel en op een bijbelstudiegroep (51%). De telefoon is vooral voor werk en school situaties (43%). Een desktop computer wordt nog steeds door ongeveer 20% gebruikt voor bijbellezen. Bij preken, tijdens kerkdiensten, gebruikt 48% een gedrukte bijbel en kiest 38% voor schermlezen.

Zelfs de meest fervente gebruikers van schermlezen (d.w.z. zij die ook in de kerkdiensten en tijdens bijbelstudiegroepen dit gebruiken) vonden het beter om de gedrukte bijbel te gebruiken bij kinderen. Bijbelsoftware richt zich (nog) niet specifiek op kinderen en men stelt dat het essentieel is om de bijbel in gedrukte vorm te presenteren omdat de Bijbel nu eenmaal een “ander Boek” is dan alle anderen. Men ervaart het als een aantasting van het gezag van de bijbel als Heilig Boek, indien het alleen gepresenteerd zou worden als digitale tekst. De aard en het karakter van de Bijbel nodigt blijkbaar uit voor een fysiek waarneembare vorm.

NB: In dit onderzoek is de gewoonte van het bij de maaltijd een bijbelgedeelte te lezen niet meegenomen. Dit is typisch een meer Nederlandse gewoonte en minder gebruikelijk in het buitenland.

Niet zonder uitleg…..

Bijbellezen is geen doel op zich. Het gaat er om dat we God beter leren kennen en ons geloof opgebouwd wordt door studie en regelmatig lezen. In het onderzoek is gevraagd om het persoonlijke gevoel te beschrijven na het lezen van een bijbelgedeelte. Daarbij is gekeken naar gedrukt - versus schermlezen. De gevoelens die mensen dan beschrijven maken dat er nog heel veel mensen nodig zijn zoals Filippus er was voor de kamerling. Naar voren komt dat 44% bemoedigd wordt door het lezen van een gedrukte bijbel. Van schermlezers is dat 38%. Zorgelijk is dat 16% van de lezers van een gewone bijbel de tekst niet goed begrijpen, terwijl dat bij de schermlezer zelfs 30% is.

Het onderzoek keek ook naar hoe vaak iemand leest. Dat deed men door in een test van tien dagen een vast bijbelrooster te volgen. De mensen die kozen voor een smartphone lazen gemiddeld 5,53 dagen van de 10 en de lezers van de gedrukte bijbel 3,68 dagen. Dat smartphones mensen elektronisch herinnerden aan hun leesrooster vormt daarbij wellicht een factor. Er is weinig verschil in het gebruik van telefoon of gedrukte tekst bij vrouwen. Mannen lezen 4,58 dagen als het om gedrukte tekst gaat en als ze de tekst via de smartphone lezen 7,75 dagen. Het is wel opmerkelijk dat dit onderzoek steeds aangeeft dat vrouwen minder zouden lezen dan mannen. Mannen lezen gemiddeld 6,27 dagen tegenover vrouwen 3,36 dagen van het tiendaagse leesrooster. Kortom een nieuw onderzoek waard, omdat andere artikelen stellen dat vrouwen de bijbel meer zouden lezen dan mannen.

Het onderzoek keek eveneens naar “begrijpend bijbellezen” . Daarbij werd steeds het zelfde middel gekozen voor het leesrooster en het onderdeel begrijpend lezen. Mannen die laag scoorden in begrijpend lezen, bleken meer dagen dan gemiddeld hun smartphone te gebruikten. Mannen die hoog scoorden op tekstbegrip maar een gedrukte bijbel gebruikten deden dit weer met minder dagen lezen. De krantenkoppen over Dyers onderzoek gingen er dan ook vooral over dat mensen misschien meer lezen op het scherm, maar er wel minder van begrepen….

Het onderzoek maakt duidelijk dat bij elke leesstijl er keuzes gemaakt worden voor een leesmiddel. De gedrukte bijbel wordt vooral gekozen als het gaat om studie (65%). Het tablet en de telefoon scoren op dat gebied weer laag . De telefoon blijkt vooral goed te scoren als het gaat om de vraag: Waar staat dat…? Dit terwijl een vaak gehoorde klacht is dat de zoekfunctie op telefoons voor bijbellezen nog wel beter kunnen. Opvallend is dat voor het houden van stille tijd de telefoon door 45% gebruikt wordt. De groeiende groep die aandacht heeft voor Lectio Divina kiest overwegend voor een gedrukte bijbel. Voor het maken van aantekeningen staat met 78% de gedrukte bijbel nog steeds op grote hoogte.

In de praktijk is er meestal gemengd gebruik van gedrukt- en schermlezen. Als christelijke boekhandelaren is ons jaren geleden door grote delen van de samenleving voorgehouden dat we snel zouden verdwijnen omdat alles schermlezen zou worden. Dit soort onderzoeken laat zien hoe onjuist die gedachte is geweest. De aanwezigheid van heel veel boekhandels in Nederland bewijst het tegendeel en biedt hoop voor het gedrukte boek.

Waarom wel/niet schermlezen
Het lezen van de bijbel op een scherm is een prima gewoonte als je ergens staat te wachten en je daarmee de tijd zinvol maakt. Het kan helpen om teksten uit je hoofd te leren en voor onderweg in trein, bus of vliegtuig.

Speciale software kan bijbelstudie op een digitaal apparaat uitstekend ondersteunen. Je kan ervaringen, vragen en resultaten snel en gemakkelijk delen via internet en je beleeft iets van de verbondenheid met andere christenen daardoor.

Tegelijkertijd is dat juist weer erg lastig, want tijdens het bijbellezen, piepen de appjes en de mailtjes en allerlei andere signalen je aandacht wel heel erg gemakkelijk weg. Jouw verbondenheid (connectiviteit) met anderen staat dan al snel tussen jou en God. Het is daarom erg moeilijk om via een scherm echte aandacht te ontwikkelen voor Gods woord. Want de Bijbel laat zich nu eenmaal niet lezen als een mailtje wat je even kan scannen. De essentie van schermlezen is dat je focus al heel snel is: what's in for me. Terwijl de bijbel gaat over: Wie bent U? Lastig is ook om de samenhang te ontdekken bij schermlezen, omdat een zoekfunctie nu eenmaal niet meer laat zien dan wat je vraagt. Op een scherm is de bijbel een tekst zoals miljoenen andere boeken.

Tot slot nog de vraag: wat is de toekomst van bijbellezen en welke middelen zijn belangrijk?

Dyer geeft in zijn artikel aan dat een volgend onderzoek ook audio er bij moet betrekken als vorm van bijbelgebruik. Toch gaat het verder merken we in de boekhandels: we zijn de praktijk van hardop bijbellezen wat kwijtgeraakt. Tegelijkertijd groeit de vraag naar de bijbel als podcast (voor in de file of bij het strijken). Een vernieuwende vorm komt ook weer om de hoek kijken : de zgn. Overschrijfbijbel. Het nauwkeurig zelf overschrijven met de hand van bijbelteksten. Uit eigen ervaring kan ik niet anders zeggen dan dat elk dieper verstaan van de bijbel meestal daar mee begint. Begin maar eens met eerst de tekst uit te schrijven of desnoods uit te typen. In een kopiëren/plakken cultuur niet zo efficiënt, maar praktisch wel heel erg effectief als het gaat om begrijpend lezen! Je ontdekt dan vanzelf de weerbarstigheid van de tekst en de vragen over de tekst springen dan van zelf op de voorgrond.

Wie echt met aandacht wil lezen en begrijpen wat er staat kiest een middel voor het lezen, waardoor we ons kunnen afsluiten van de wereld en alle drukte om ons heen, waarbij je tot rust komt voor Gods aangezicht en een focus kunnen ontwikkelen op de tekst. Dan blijkt die gedrukte bijbel niet hopeloos ouderwets en neemt ze nog steeds een voorname plaats in binnen het rijke palet van vormen waarin we de bijbel kunnen leren verstaan en zo ontdekken wie God is.

Dit artikel is geschreven door Jo van Dorp, boekverkoper bij Ichthusboekhandel.nl en betrokken bij praktijkonderzoek naar zoekgedrag rond bijbels en christelijke boeken op internet en in de boekhandel. Het verscheen ook in het blad Uitdaging.

(1) The habits and hermeneutics of digital bible readers: comparing print and screen engagement, comprehension and behavior. John Dyers, Dalles Theological Seminary, September 2019.